ध्यानस्य महत्त्वम्

ध्यानस्य महत्त्वम्

ध्यानम् मानवजीवनस्य अत्यन्तं महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति। प्राचीनभारतीयसंस्कृतौ ध्यानस्य विशेषं स्थानम् आसीत्। ऋषयः, मुनयः, योगिनश्च आत्मज्ञानप्राप्त्यर्थं ध्यानस्य अभ्यासं कुर्वन्ति स्म। अद्यतनयुगेऽपि ध्यानस्य आवश्यकता अधिका वर्तते, यतः मानवः विविधचिन्ताभिः, तनावैः, समस्याभिश्च परिवृतः अस्ति।

ध्यानम् नाम मनसः एकाग्रता। यदा मनुष्यः शान्तस्थले उपविश्य स्वश्वासस्य निरीक्षणं करोति, ईश्वरस्य चिन्तनं करोति, अथवा मनः एकस्मिन् विषये केन्द्रितं करोति, तदा तत् ध्यानम् इति कथ्यते। ध्यानेन मनः शुद्धं भवति, बुद्धिः प्रखरा भवति, चित्तं च प्रसन्नं भवति।

अद्य मानवाः प्रायः मानसिकतनावेन पीडिताः भवन्ति। कार्यभारः, पारिवारिकसमस्याः, प्रतिस्पर्धा, आर्थिकचिन्ता इत्यादयः कारणानि तनावस्य मूलानि सन्ति। ध्यानाभ्यासेन एते तनावाः शनैः शनैः नश्यन्ति। ध्यानं मनसः शान्तिं जनयति तथा च आत्मविश्वासं वर्धयति।

ध्यानस्य महत्त्वम्

योगशास्त्रे ध्यानं अष्टाङ्गयोगस्य एकं प्रमुखमङ्गम् अस्ति। पतञ्जलिमहर्षिणा प्रतिपादितेषु अष्टसु अङ्गेषु ध्यानस्य विशेषमहत्त्वं वर्णितम् अस्ति। नियमितध्यानाभ्यासेन मनुष्यः आत्मसंयमं लभते तथा च जीवनस्य गूढार्थं ज्ञातुं समर्थो भवति।

वैज्ञानिकाः अपि ध्यानस्य लाभान् स्वीकुर्वन्ति। अनेकैः अनुसन्धानेषु ज्ञातं यत् ध्यानाभ्यासः रक्तचापं न्यूनं करोति, निद्रां सुधारयति, स्मरणशक्तिं वर्धयति, मानसिकस्वास्थ्यं च रक्षति। अतः ध्यानं केवलं आध्यात्मिकसाधनं नास्ति, अपितु शारीरिकमानसिकस्वास्थ्यस्य रक्षणाय अपि उपयोगी अस्ति।

ध्यानस्य अभ्यासः प्रतिदिनं कर्तव्यः। प्रातःकाले वा सायंकाले वा शान्ते स्थले सुखेन उपविश्य पञ्चदशमिनटपर्यन्तं ध्यानं कर्तुं शक्यते। नियमिताभ्यासेन मनुष्यस्य जीवने सकारात्मकपरिवर्तनानि दृश्यन्ते। क्रोधः, लोभः, ईर्ष्या च शनैः क्षीयन्ते, करुणा, धैर्यं, प्रेम च वर्धन्ते।

उपसंहारतः वक्तुं शक्यते यत् ध्यानम् मानवजीवनस्य अमूल्यं धनम् अस्ति। एतत् मनसः शान्तिं, शरीरस्य स्वास्थ्यं, आत्मनः विकासं च प्रददाति। अतः सर्वैः जनैः प्रतिदिनं ध्यानस्य अभ्यासः करणीयः, येन जीवनं सुखमयं, शान्तिमयं, सफलं च भवेत्।

॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥